Višegodišnji edukativni rad IZ KRUGA VOJVODINA i UNFPA usmeren na žene sa invaliditetom u lokalnim zajednicama rezultirao je osnaživanju preko stotinu žena sa različitim vrstama invaliditetom u brojnim lokalnim zajednicama i njihovom okupljanju u Inicijativu žena sa invaliditetom za zagovaranje svojih prava i zajedničko lokalno delovanje.
Kako je sve počelo
Saradnja IZ KRUGA VOJVODINA i Kancelarije u Srbiji Populacionog fonda Ujedinjenih nacija (UNFPA) otpočela je 2018. godine uključivanjem IZ KRUGA VOJVODINA u prikupljanju podataka i dokumentovanju stepena informisanosti žena i devojaka s invaliditetom o seksualnosti, trudnoći, materinstvu i podršci koju primaju u zdravstvenim službama tokom ginekoloških pregleda, trudnoće, porođaja i odgajanja dece u istraživanje koje je UNFPA sprovodila u okviru projekta Autonomija, glas i učešće osoba sa invaliditetom u Srbiji koji je 2017-2018. godine realizovala koalicija agencija Ujedinjenih nacija u okviru programa Partnerstva za prava osoba sa invaliditetom (UNPRPD).
Za potrebe istraživanja Seksualno i reproduktivno zdravlje žena i adolescentkinja sa invaliditetom tokom 2018. godine saradnice IZ KRUGA VOJVODINA su u partnerstvu sa UNFPA i lokalnim organizacijama organizovale deset fokus grupa, po jednu u Raški, Zaječaru, Čurugu, Novom Bečeju, Kruševcu, Užicu, Vršcu, Beogradu i dve u Novom Sadu (jednu za žene sa fizičkim i jednu za žene sa intelektualnim invaliditetom).
Rezultati fokus grupa promovisani su u Beogradu, Kragujevcu i Novom Sadu. Međutim, osim što su na ovoja način prikupljeni i promovisani podaci o iskustvima žena sa različitim vrstama invaliditeta iz različitih zajednica, istovremeno je otpočelo partnerstvo sa mnogim od ovih žena i organizacija i nastavljena dalja saradnja sa njima kroz podršku aktivnostima koje sprovode u svojim lokalnim zajednicama i zajednički rad na promovisanju seksualnih i reproduktivnih prava i zdravlja i zaštite od nasilja nad ženama sa invaliditetom.
Tokom 2019. i 2020. godine IZ KRUGA VOJVODINA i UNFPA sprovele su nekoliko inicijativa usmerenih ka jačanju kapaciteta žena s invaliditetom za samozastupanje i zagovaranje seksualnih i reproduktivnih prava i zaštitu od nasilja u saradnji sa lokalnim organizacijama u šest opština (Novi Kneževac, Raška, Temerin, Užice, Vranje, Valjevo). Taj rad je, pored osnaživanja samih žena sa invaliditetom uključivao: mapiranje prepreka u ostvarivanju seksualnih i reproduktivnih prava žena sa invaliditetom za različite grupe žena sa invaliditetom; izgradnju kapaciteta zdravstvenih i drugih profesionalaca, donosioca odluka i relevantnih aktera da bolje odgovore na potrebe žena sa invaliditetom i obavljaju svoj posao savesno, sveobuhvatno i bez predrasuda; motivisanje lokalnih saveznika da preduzmu akcije radi unapređenja seksualnog i reproduktivnog zdravlja i prava i poboljšanja zaštite od rodno zasnovanog nasilja žena sa invaliditetom. Zahvaljujući intenzivnoj mentorskoj podršci, žene s invaliditetom osnažene su da mapiraju postojeće barijere na planu očuvanja seksualnog i reproduktivnog zdravlja, da ih prezentuju javnosti i ključnim akterima, kao i da sprovedu konkretne akcije zagovaranja za poboljšanje situacije u svojoj lokalnoj zajednici (vidi primere ovih aktivnosti u medijskom prilogu na Portalu o invalidnosti Javni događaji o reproduktivnim pravima žena s invaliditetom u četiri grada Srbije).
Osnivanje i prve aktivnosti Inicijative žena sa invaliditetom za zagovaranje svojih prava
Saradnice IZ KRUGA VOJVODINA, svesne važnosti da se stečeno znanje i iskustvo deli i prenosi, da ne ostaje samo u IZ KRUGA VOJVODINA ili samo u Novom Sadu došle su na ideju da budu mentorke i saradnice i odlučuju da sa drugim ženama, koje su se kroz prethodno realizovane projekte obučile da se bave ovim temama, u decembru 2020. godine formiraju Inicijativu žena sa invaliditetom za zagovaranje seksualnih i reproduktivnih prava u Srbiji (ŽENSKA INICIJATIVA).
ŽENSKA INCIJATIVA je tada okupila 31 ženu sa invaliditetom iz različitih opština. Kroz koordinaciju i mentorstvo IZ KRUGA VOJVODINA i UNFPA, ŽENSKA INICIJATIVA je radila na unapređenju seksualnog i reproduktivnog zdravlja i prava žena sa invaliditetom i zaštiti od rodno zasnovanog nasilja. Kroz aktivnosti ŽENSKE INICIJATIVE preko 150 žena sa različitim vrstama invaliditeta su podigle kapacitete za zagovaranje i onda prenosile svoja znanja o seksualnim i reproduktivnim pravima i nasilju nad ženama sa invaliditetom na preko 300 žena sa invaliditetom u svojim zajednicama, isto toliko profesionalaca i donosioca odluka i realizovane su brojne zagovaračke akcije koje su dovele do povećanja dostupnosti i pristupačnosti usluga za žene sa invaliditetom u mnogim opštinama (Ada, Bačka Topola, Beograd, Čačak, Irig, Kanjiža, Kovin, Kragujevac, Kruševac, Novi Kneževac, Novi Sad, Leskovac, Pančevo, Raška, Ruma, Sremska Mitrovica, Sombor, Temerin, Užice, Valjevo i Vranje, Zaječar).
Jako je važno što su žene sa invaliditetom koje su se kroz treninge osnažile i podigle svoje kapacitete za zagovaranje, same posle prenosile svoja znanja na druge žene sa invaliditetom i uz podršku organizovale zagovaračke aktivnosti, jer upravo je to bio cilja – da se obuče trenerice, odnosno žene sa invaliditetom koje će biti sposobne da samostalno vode edukativne radionice, a ne da se znanje zadržava samo na članiama IZ KRUGA VOJVODINA, već da trenerske i zagovaračke veštine razvijaju i druge žene sa invaliditetom u drugim opštinama i sa različitim invaliditetima. Tako su žene sa invaliditetom koje su prošle treninge IZ KRUGA VOJVODINA, počele da obučavaju druge žene sa invaliditetom u drugim opštinama. Na primer, Dušica Sretenović Petrović iz Raške je držala edukativne radionice u Pančevu, Maja Jović iz Temerina je vodila edukativne radionice za žene sa oštećenjem sluha iz Udruženja gluvih i nagluvih u Kragujevcu, Jelena Kostić je vodila radionicu u Rumi sa ženama iz Udruženja paraplegičara i kvadriplegičara… Važno je i to što su one osposobljene da rade ne samo sa ženama iz zajednice, već i sa profesionalcima i donosiocima odluka i da iskustva žena sa invaliditetom u kontinuitetu čine vidljivim i u zajednici osoba sa invaliditetom i među donosiocima odluka i širom zajednicom. Primer promotivnog materijala kojim se čine vidljivim iskustva žena sa invaliditetom je kratak film koji je UNPFA izradio u kom Maja Jović, mlada žena sa oštećenjem sluha iz Temerina koja je završila Akademiju umetnosti govori o svim predrasudama koje kao žena koja ne čuje doživljava kada je u pitanju i seksualnost i roditeljstvo. Takođe, UNFPA je na svom sajtu objavio medijski prilog Informiši se, nasmej se, pokreni se… Uspećeš! 5 žena za koje treba da čujete danas u kom su predstavljenežene koje su bile uključene u projekte i koje su se istakle kao vodeće i imale hrabrosti da se javno pokažu i predstave šta su uradile u svojim lokalnim zajednicama. Videćete iz ovih primera da su akcije koje su žene sprovodile potpuno različite, one su same procenjivale šta su važne akcije za njihovu lokalnu sredinu u datom trenutku i onda su te promene i inicirale.
Monika Žunji iz Temerina, aktivna u lokalnim organizacijama koje podržavaju ljude s invaliditetom je autorka kratkog filma u kom je zabeležila prepreke sa kojima se žene sa invaliditetom u njihovoj opštini susreću kada pristupaju uslugama seksualnog i reproduktivnog zdravlja na osnovu kog je započet razgovor u krugovima lokalne vlasti na ove teme. Monika kaže da joj je učešće u projektu pomoglo da malo izađe iz zone komfora, da sruši predrasude koje je imala o sebi da nije sposobna da bude voditeljka i da zbog otežanog pričanja, vođenje nekog tima nije njen svet. U filmu, žene sa različitim vrstama invaliditeta, svaka iz svoje perspektive govore šta je to što je za njih prepreka kada odlaze na ginekološke preglede.
Gordana Stojanović živi u Vranju, zajedno sa ostalim ženama iz svoga grada uspela je da za manje od godinu dana vrati u upotrebu hidraulični ginekološki sto za ginekološke preglede žene sa invaliditetom i da napravi film o preprekama sa kojima se suočavaju žene sa invaliditetom u Vranju kada pristupaju uslugama zaštite. Zahvaljujući njihovom radu u Vranju je usvojen lokalni memorandum koji stavlja u fokus potrebe žena sa invaliditetom tokom i nakon pandemije. U vreme korone u zdravstvenim ustanovama su bile tzv. crvene zone u koje oni koji nisu oboleli nisu mogli ni da ulaze, a hidraulični ginekološki sto je ostao zarobljen u jednoj crvenoj zoni i na inicijativu žena sa invaliditetom iz Vranja uspešno je hidraulični ginekološki sto vraćen u slobodnu zonu i žene su opet mogle da odlaze na ginekološke preglede. Žene u Vranju su takođe inicirale organizovanje zajedničkih preventivnih pregleda za žene sa invaliditeom i mislim da je baš na tim pregledima kod jedne žene na vreme otkriven rak i ona je upućena na lečenje koje se uspešno završilo.
Ana Đokić iz Užica je istakla da se često suočavala sa poteškoćama u dobijanju pravnih informacija za svoju porodicu. Seksualno i reproduktivno zdravlje je bila tabu tema. Okolina je mislila da osobe sa invaliditetom poput nje ne bi trebalo da imaju seksualni život. Zbog toga su žene iz Užica pohađale sesije o zastupanju svojih reproduktivnih prava putem Zum platforme, što je za mnoge od njih bilo novo iskustvo. Uspele su da te 2020. godine pokrenu dijalog sa lokalnim vlastima u Užicu o tome kako da unaprede status žena sa invaliditetom.
Dušica Sretenović Petrović iz Raške je govorila da svaki put kada ode na ginekološki pregled naiđe na prepreku. Jedna je i to što ne postoji hidraulični sto, a zbog njenog invaliditeta posebno je izazovno pristupiti običnom ginekološkom stolu. Sa ostalim ženama iz Raške, Dušica je mapirala barijere, nudile nove ideje i inicijative i zagovarala kod lokalnih donosioca odluka za rešavanje problema. Zahvaljujući Dušicinoj posvećenosti i njenoj grupi žena, lokalne vlasti su podržale ideju o nabavci hidrauličnog ginekološkog stola. A Dušica je uspela da kroz još jednu dodatnu akciju, o tome može više i sama Dušica da nam kaže, da kupe hidraulični ginekološki sto za Dom zdravlja u Raški.
Marija Šofranac iz Valjeva sa drugim ženama iz grupe pohađala je radionice i otkrila da onlajn događaji daju poseban šarm i podsticaj da menja stvari u Valjavu. Žene u Valjevu po prvi put na dnevni red stavljaju seksualno i reproduktivno zdravlje žena sa invaliditetom.
Ovde su izdvojene ovih pet žena sa invaliditetom, mada postoje još mnoge druge žene koje su učestvovale u edukativnim radionicama IZ KRUGA VOJVODINA i UNFPA i koje su zatim dosta toga uradile u svojim opštinama. Njihove doprinose ćemo takođe jednom predstaviti.
Planovi ŽENSKE INICIJATIVE
Članice ŽENSKE INICIJATIVE smatraju da je važno da se čuju glasovi žena s invaliditetom, jer su one te koje utiču na promene i da politike invalidnosti i rodne ravnopravnosti ne smeju da bude bez našeg učešća. Važno je da su žene sa invaliditetom uključene, a da bi bile uključene, podtrebno je kontinuirano da rade na podizanju svojih znanja, jer koliko god da su žene sa invaliditetom informisane, moraju dalje raditi, sticati nove veštine da bi ravnopravno učestvovale u kreiranju tih politika. Važno je da svaka dobro razume postojeće modele invalidnosti, da je svesna koji teorijski okvir zastupa i koju terminologiju koristi i na koji način drugi govore o ženama sa invaliditeotm. Važno je da poznaju i zakonski okvir kako nacionalni, tako i međunarodna dokumenta koje je država Srbije potpisala jer to osnova. Bitno je da se same žene podsećaju, a onda da one podsećaju i državu da ispunjava sve ono na šta se obavezala. Pored toga što rade u svojim lokalnim sredinama, važno je za žene da se i same osnažuju, da otklanjaju sopstvene predresude, jer je lični rast jednako važno da se ostvaruje kroz zajednički rad.
Članice ŽENSKE INICIJATIVE žele da podignu kapacitete i intenziviraju svoj rad i da postignu da do kraja sledeće godine iz svake opštine u Srbiji najmanje jedna žena sa invaliditetom bude uključena u ŽENSKU INICIJATIVU i da žene sa različitim vrstama invaliditeta ujedinjene i u većem broju u kontinuitetu dalje rade na unapređenju svojih prava i zajedički menjaju sopstvenu stvarnost na lokalnom i nacionalnom nivou.
