Kada danas govorimo o invaliditetu, često podrazumevamo da svi ljudi i sve zajednice invaliditet razumeju na isti način. Međutim, istraživanje američke naučnice Siobhan Senier pokazuje da to nije slučaj.
U akademskom radu Tradicionalno, invaliditet nije posmatran kao invaliditet (Traditionally, Disability Was Not Seen as Such) autorka istražuje kako su pripadnici Mohegan naroda, jednog od starosedelačkih naroda severoistočne Amerike, tokom više vekova govorili o bolesti, telesnim razlikama i invaliditetu. Analizirajući spise Mohegan iscelitelja i isceliteljki od 18. veka do danas, Senier pokazuje da su njihove predstave o invaliditetu često bile veoma različite od onih koje dominiraju u zapadnom društvu.
Kolonijalizam kao uzrok bolesti i invaliditeta
Jedna od centralnih ideja članka jeste da su Mohegani bolest i invaliditet često povezivali sa posledicama kolonizacije.
Evropski doseljenici nisu doneli samo novu političku vlast i oduzimanje zemlje, već i epidemije velikih boginja, gripa, difterije i drugih bolesti koje su desetkovale starosedelačko stanovništvo. Istovremeno, kolonijalne institucije, internatske škole, siromaštvo i uništavanje prirodnog okruženja dodatno su pogoršavali zdravstveno stanje zajednica.
Zbog toga su Mohegan autori bolest i invaliditet često posmatrali ne kao individualni problem pojedinca, već kao posledicu narušenih odnosa između ljudi, zajednice, zemlje i prirode.
Kada invaliditet nije bio posebna kategorija
Posebno zanimljiv deo članka odnosi se na izjavu savremene Mohegan autorke i tradicionalne isceliteljke Melise Tantaquidžon Zobel da „tradicionalno, invaliditet nije posmatran kao invaliditet“.
Ova izjava ne znači da među Moheganima nije bilo osoba sa telesnim ili drugim razlikama. Naprotiv, ona ukazuje na to da te razlike nisu nužno određivale identitet osobe niti njen položaj u zajednici.
Senier navodi da su Mohegan autori često opisivali osobe sa različitim sposobnostima kao ravnopravne članove zajednice, čiji doprinos nije bio umanjen zbog teleskih ili psihičkih karakteristika.
Takav pristup podseća na savremeni socijalni model invaliditeta, prema kojem invaliditet ne nastaje samo iz teleskog oštećenja, već iz prepreka koje društvo stvara.
Isceljenje kao briga o celoj zajednici
Još jedna važna poruka članka jeste da se zdravlje ne može odvojiti od zajednice.
U zapisima Mohegan iscelitelja i isceliteljki bolest se često ne posmatra kao problem izolovanog pojedinca. Umesto toga, naglašava se značaj porodičnih odnosa, zajedničkih rituala, tradicionalnog znanja, prirodnog okruženja i međusobne podrške.
Autorka navodi istraživanja prema kojima se proces isceljenja ne odnosi samo na telo, već i na obnavljanje odnosa unutar zajednice i ponovno uspostavljanje kulturnog kontinuiteta.
Ovakav pristup može biti inspirativan i danas, kada se često zaboravlja da inkluzija nije samo pitanje individualne rehabilitacije već i stvaranja podržavajućeg okruženja.
Književni junaci koji menjaju pogled na invaliditet
Posebnu pažnju Senier posvećuje romanima Melise Tantaquidžon Zobel.
U njenim delima pojavljuju se likovi koji bi u savremenom društvu mogli biti označeni kao osobe sa invaliditetom. Jedna junakinja poseduje sposobnost komunikacije sa precima i čuje glasove, dok drugi glavni junak ima trajno oštećenje nogu i hoda sa izraženim šepanjem.
Međutim, njihova različitost nije predstavljena kao tragedija niti kao prepreka za aktivno učešće u zajednici. Naprotiv, upravo te karakteristike doprinose njihovoj ulozi lidera, iscelitelja i nosilaca zajedničkog znanja.
Na taj način Zobel nudi alternativu čestim prikazima osoba sa invaliditetom kao žrtava ili heroja koji su pobedili invaliditet.
Šta ova priča govori savremenom pokretu za prava osoba sa invaliditetom?
Senier ne idealizuje starosedelačke zajednice niti tvrdi da su one bile savršene. Naprotiv, pokazuje da su i unutar njih postojala različita tumačenja bolesti, telesnih razlika i društvenih uloga.
Ipak, njen akademski rad otvara važno pitanje: šta se dešava kada osobu prestanemo da posmatramo prvenstveno kroz njeno oštećenje?
Možda je upravo u tome najvažnija poruka Mohegan tradicije. Umesto da se invaliditet vidi kao lična tragedija ili dominantna karakteristika identiteta, naglasak se stavlja na pripadnost zajednici, međusobnu podršku i vrednost svakog pojedinca.
U vremenu kada se osobe sa invaliditetom i dalje suočavaju sa preprekama, stigmatizacijom i socijalnom isključenošću, ovakva perspektiva podseća da inkluzija nije samo pitanje pristupačnosti i prava, već i načina na koji zamišljamo ljudsku različitost.
Možda zato izjava da tradicionalno, invaliditet nije posmatran kao invaliditet nije samo opis prošlosti. Ona predstavlja i poziv da preispitamo načine na koje danas govorimo o invaliditetu, različitosti i pripadanju zajednici.
