Povodom Međunarodnog dana žena (8. marta) Muzej savremene umetnosti Vojvodine u saradnji sa ACIMSI – Centrom za rodne studije Univerziteta u Novom Sadu organizovao je predavanje pod nazivom Prikazivanje ženskog “bolesnog” tela u vizualnoj umetnosti. Na predavanju su predstavljeni rezultati istraživanja koje je sprovela Sanja Kojić-Mladenov, kustoskinja, direktorka Muzeja i doktorantkinja na Centra za rodne studije.
Istraživanje doseže do najranijih prikaza antičke kulture, kontinuirano prateći koncepte bolesti i ženskog tela sve do savremene umetnosti. Pokrenuto je sa tendencijom da ukaže na položaj, mesto i ulogu žene koju društvo deklariše kao obolelu (na nivou fizičkog ili emocionalnog tela). Istovremeno se razotkrivaju i mehanizmi marginalizacije i(li) isključivanja nepodobnog / ženskog / bolesnog iz zajednice, kao i osnovni elementi za izgradnju streotipa i tabua.
Telo izvan idealizovane forme kroz istoriju umetnosti smatralo se tabuom i kao takvo boravilo izvan pogleda; prekriveno, skrajnuto, nevidljivo, koje za razliku od drugih (obnaženih) tela ne poziva na istraživanje. Percepcija (i konzumacija) ženskog tela po pravilu je određena potragom za savršenim proporcijama (modelom ili modlom). Žensko telo je objekat (umetničkog) usavršavanja kroz gotovo sve periode i kroz različite kulture. Definicija bolesti umnogome je diskutabila i varijabilna – nekadašnje fantomske bolesti danas to (manje-)više nisu (ženska histerija, neurastenija, melanholija)… Ali jedno je izvesno: bolest je uvek ženskog roda i lako se usvaja kao imanentno žensko stanje.
U antičkoj kulturi, za razliku od savršenog muškog tela (unutar koga je ustoličen zdrav duh), žensko telo poima se kao put ka deformitetu. Naknadna hristijanizacija antičke misli i pogleda na žensko(st) izjednačava mistični (spiritualni paganski) zanos i (razuzdani) ženski ples sa ludilom, besnilom – bolešću. Izmenjenog stanja svesti, dok joj se telo deformiše u (nedopustivom) plesnom položaju – prikaz bahantkinje napušta okvire zdravog (shvatanja) tela i duha. U hrišćanskoj tradiciji, umetnost bojena (i razvodnjavana) crkvenim kanonima portretiše žensku skrušenost u situacijama čudesnog isceljenja od krvotočivosti, zgrčenosti ili obuzetosti đavolskom svitom. Bolesti srednjovekovnog hrišćanstva nose ženska imena (mila i lepa): Luksorija ili bludnost, Avaricija kao razvrat (i pohlepa)… Bolest se preklapa sa grehom i personifikuje kroz ženski lik (često udružen sa zmijom / demonom / raznim simbolima nečistog ili nečastivog). Bolestima ove vrste stajalo se u kraj proverenim isceliteljskim metodama kao što su kamenovanje, obrezivanje, izolacija. Preventivna medicina sprovodila se u formama zastrašivanja i upozoravanja. U razdobljima kuge (kolere, lepre) kao kolektivnih (moralnih) oboljenja, centralno mesto umetničke kompozicije zauzima žena razgolićenih grudi sa detetom u naručju. Ona je arhetip (velike) majke, hraniteljka naroda; njenim razboljevanjem ugrožen je opstanak cele zajednice. Razdvajanjem umetnosti i religije, razvojem portretne umetnosti, studije karaktera (prevashodno ženskog ludila) postaju sve izraženije u likovnom stvaralaštvu. Ženski portreti su razbarušeni i neuredni, neobuzdani, histerični, maničnog pogleda zakucanog u daljinu. Bolest i dalje nosi ženska imena: Demencija, Paraliza, Melanholija, (B)lud(n)ost, (Ljubav?).
INVALIDITET U VIZUALNOJ UMETNOSTI
Rani prikazi osoba sa invaliditetom (iz 16. veka) preslikavaju njihovu marginalizovanu i degradirajuću poziciju, izmeštajući ih u izolovan prostor (nedodirivih i prezrenih prosjaka kod Pitera Brojgela) ili živih dvorskih lutaka za zabavu aristokratije (kod Velaskeza). Takvo stanje stvari znatno će izmeniti pojava Fride Kalo koja je samoj sebi centralna tema (autoportret invaliditeta). U savremenoj umetnosti pojavljuje se niz umetnica koje menjaju postojeće paradigme tela, invalidnosti, estetike, umetnosti…:
Alison Lapper – razvija tehniku slikanja ustima. Skulpture modelovane po njenom telu pojavljuju se na mestima velike moći (trgovima, olimpijskim centrima), vidljive u urbanom prostoru.
Lisa Bufano – razvija koncepte performansa uz primenu različitih rekvizita.
Claire Cunningham – pravi koreografije za plesne performanse na štakama.
Sophie Calle – ispituje objekte lepote kod osoba sa oštećenjem vida.Predstavljeno istraživanje Sanje Kojić-Mladenov otvara nam jedno do sada nesagledano polje likovne umetnosti i podstiče dalji rad na de-konceptualizaciji bolesti (kao pojma) i ženskih tela (kao varijabilnih formi).
***
Istraživanje Sanje Kojić-Mladenov nam otvara jedno do sada nesagledano polje likovne umetnosti i podstiče dalji rad na de-konceptualizaciji bolesti (kao pojma) i ženskih tela (kao varijabilnih formi).
