Rezime: Nakon usvajanja Standardnih pravila UN za izjednačavanje mogućnosti koje se pružaju osobama sa invaliditetom decembra 1993. u našoj se sredini počelo govoriti o pravima osoba sa invaliditetom i raditi na promeni svesti i načina na koji se o njima govori u javnosti. Standardizacija terminologije samo je jedan segment, i to krajnji, u pravcu podsticanja korektnog govorenja i pisanja o osobama sa invaliditetom u sistemu obrazovanja, javnim službama i medijima. Bez vidljivosti i aktivne društvene uloge osoba sa invaliditetom efekti rada u sferi jednakosti u javnom govoru nisu dovoljni.

Nakon usvajanja Standardnih pravila UN za izjednačavanje mogućnosti koje se pružaju osobama sa invaliditetom decembra 1993. u našoj se sredini počelo intenzivnije govoriti o ljudskim pravima osoba sa invaliditetom i raditi na promeni svesti i načina na koji se o njima govori u javnosti.

Invalidnost je vezivana za bolest, nemoć, siromaštvo. Otuda i upotreba prideva: bespomoćan, bolestan, nemoćan, nenormalan, nepokretan, vezan ili prikovan za invalidska kolica, krevet/postelju i termina: bogalj/ bogaljuša, bogaljnica, bolesnik/bolesnica, ljudi za popravku i slično.

Promena svesti o ulozi društva u definisanju položaja ovog dela stanovništva u engleskom i latinskim jezicima i širenje socijalnoj pristupa invalidnosti dovela je do upotrebe termina hendikepirane osobe, hendikepirani kojim se sugeriše na ogranicenu mogucnost funkcionisanja i termina osobe sa posebnim potrebama. Ove konstrukcije bivaju prihvaćene od stručnjaka i od strane osoba sa invaliditetom.

Termin invalid, doveden u vezu sa značenjem latinskog korena i njegovom upotrebom u romanskim jezicima “bespomoćan, nemoćan, manje vredan”, izvesno vreme biva anatemisan i potiskivan iz upotrebe. U središtu pažnje je osoba.

U engleskom jeziku upotrebljavaju se konstrukcije: handicapped person, disabled person, person with special needs i prema njima people with handicap i people with disabilities. U tekstu Standardnih pravila dosledno se upotrebljava termin osoba sa invaliditetom (persons with disabilities) u nameri da se pokaže da je invaliditet/ (disability) jedna od karakteristika i da se ne odnosi na (celu) osobu.

U našem jeziku ova konstrukcija prevodi konstrukcijama osoba sa invaliditetom i osoba sa hendikepom, eventualno osoba sa onesposobljenošću. U krugu defektologa preveden je terminom osoba sa ometenošću.

U poslednjih pet godina na različitim skupovima se govorilo o jeziku invalidnosti. Napisano je nekoliko radova iz oblasti prava i istorije i lingvistike o jeziku kojim se predstavljaju osobe sa invaliditetom i terminologiji.

U toku 2003. godine na Odseku za srpski jezik i lingvistiku Filozofskog fakulteta Univerziteta u Novom Sadu sačinjeni su istorijski pregled terminologije i Rečnik invalidnosti koji, pored popisa termina, donosi podatak o njihovom statusu u formalnim situacijima.

U skladu sa pristupom primenjenim u tekstu Standardnih pravila predlažu se termini: osoba/covek/žena/dete sa invaliditetom, i ukoliko je poznat uzrok ili posledicu stanja u kome se osoba nalazi termini:  sa fizičkim/telesnim (motornim i senzornim) invaliditetom, sa smanjenom fizičkom psihickom, intelektualnom sposobnošću,  sa smanjenim motornim sposobnostima, c sa smanjenom sposobnošcu sluha, vida, govora, kretanja umesto nepokretna  i sl., slepa , slabovida , gluva, nagluva, slepogluva ,  sa teškoćama u kretanju i termini c sa oštećenjem, povredom oka, kičme, ruke, noge i sl,  sa amputiranim delom tela, poremečajem kičme, govornim poremečajem, smetnjama u razvoju,  sa autizmom, Daunovim sindromom, distrofijom mišića, mišićnom distrofijom, multiplom sklerozom, cerebralnom dečjom paralizom, di/hemi/para/kvadriplegijom i sl, kao termini invalid, invalitkinja sa opštim neutralnim značenjem.

Termini hendikepirani, hendikepirana ,  s hendikepom,  s posebnim potrebama; ometena , nagrdena, osakaćena  nisu u ovom kontekstu adekvatni jer su odraz subjektivne ocene, društvenih ili ličnih stavova i kvalifikovanja.

Pojmovi hendikeperanost i hendikep vezuju se za ljude u različitim kontekstima ukazujući na nejednake mogučnosti, ograničenje ili na neuspeh (sportski hendikep). Termin osoba u situaciji hendikepa, koji je došao iz francuskog jezika, može se upotrebiti u ovom i u drugim kontekstima kada se govori o ljudima, ali uz navodenje konkretnog uzroka koji je do te situacije doveo (npr. Osoba u situaciji hendikepa uled smanjene sposobnosti kretanja a, nedostatka pomagala, asistencije i sl., nepoznavanja jezika i dr.) Termin  sa ometenošću sementicki je prazan i zahteva odredenje:  sa smetnjama u fizičkom, psihickom/duševnom/mentalnom razvoju i sl.

Termini amputirac, autističar, daunovac, distrofičar/distrofičarka, hemi, kvadri, kvadic, MS-ovac i slično, ili poistovečivanje osobe sa dijagnozom koja joj stoji u zdravstvenom kartonu, odlika su stručnog žargona ili žargona grupe i ne preporučuju se u formalnim situacijama, dok su reči slepac, gluvać idiot, kreten, bolid, retardiran, retard, mentalac, mentol i sl. sa novim pogrdnim značenjima i upotrbnom vrednošću deo opšteg žargona i ne pripadaju ovom terminološkom sistemu.

Dogovor oko terminologije samo je jedan segment, i to krajnji, u pravcu podsticanja korektnog govorenja i pisanja o osobama sa invaliditetom, pre svega u nauci, sistemu obrazovanja, javnim službama i medijima.

Njena upotreba uslovljena je promenom pristupa temi, koji se zasniva na saosečanju, sažaljenju, uz upotrebu stihova, poslovica, ohrabrivanje, divljenje, čudenje i kritika društvu za nebrigu, te promenom položaja, vidljivošću i aktivnom i punom ucešću osoba sa invaliditetom u postoječem društvenom kontekstu.

Milica Mima Ružičić
magistrant studija lingvistike i srpskog jezika Novi Sad

Novi Sad, 2004.
http://www.hereticus.org/arhiva/2004-3/o-jeziku-i-terminologiji-invalidnosti.html