Razumevanje invaliditeta kao pitanja ljudskih prava

Posted on by Redakcija

Kroz istoriju, invaliditet se smatrao ličnim nedostatkom pojedinca i na status invalidnosti gledalo se kao na prirodni uzrok nesposobnosti nekih ljudi da pohađaju redovnu školu, zaposle se ili učestvuju u društvenom životu. Kada se invaliditet razume na taj način, odgovori društva ograničeni su na jedan od dva modela:

  • medicinski model – osoba sa invaliditetom se može izlečiti lekovima ili rehabilitacijom;
  • model milosrđa – osobu sa invaliditetom mogu zbrinuti dobrotvorna društva ili programi socijalne pomoći.

Životi osoba s invaliditetom prepušteni su stručnjacima koji imaju kontrolu nad donošenjem osnovnih odluka poput odabira škole, vrste podrške koju će primati i mesta stanovanja.

Poslednjih nekoliko decenija, došlo je do važne promene u načinu razumevanja invaliditeta. U središtu pažnje više nisu oštećenja osobe. Umesto toga, invaliditet se razume kao posledica međudelovanja pojedinca i okoline koja se ne prilagođava različitostima pojedinca, te ograničava ili sprečava učešće pojedinca u društvu. Ovaj se pristup naziva socijalnim modelom invaliditeta. Konvencija o pravima osoba s invaliditetom podržava taj model dajući mu novu dimenziju izričitim prihvatanjem invaliditeta kao pitanja ljudskih prava.

Iz te perspektive, potrebno je prepoznati i prevladati društvene, pravne, ekonomske, političke i ekološke uslove koji deluju kao prepreka punom ostvarivanju prava osoba s invaliditetom. Na primer, njihova marginalizacija i isključivanje iz obrazovanja nisu rezultat njihove nesposobnosti učenja nego nedovoljne edukovanosti nastavnika ili nepristupačnosti učionica; njihovo isključivanje s tržišta rada može biti posledica nepostojanja odgovarajućeg prevoza do radnog mesta ili negativnih stavova poslodavaca i kolega koji smatraju da osoba s invaliditetom ne može da radi; njihova nemogućnost učestvovanja u odlučivanju o pitanjima od javnog interesa može proisteći iz nedostatka izbornog materijala u pristupačnim oblicima ili glasačkih kabina koje su osobama s invaliditetom fizički nedostupne.

Navedeni termini odražavaju razliku između razumevanja osoba s invaliditetom kao nosilaca prava i primalaca milosrđa

Model milosrđa                               Model ljudskih prava

Mogućnost                                            Obaveza

Spoljašnja kontrola                             Autonomija

Razvlaštenje                                         Ovlaštenje

Ispravljanje nedostatka                     Ispravljanje okruženja

Ograničavanje delovanja                   Omogućavanje delovanja

Omalovažavanje                                  Pružanje dostojanstva

Zavisnost                                               Samostalnost

Diskriminacija                                      Jednakost

Institucionalizacija                              Uključivanje

Segregacija                                            Integracija

Razumevanje invaliditeta iz perspektive ljudskih prava predstavlja napredak u razmišljanju i delovanju država potpisnica i svih sektora društva, tako da se osobe s invaliditetom više ne smatraju primaocima milosrđa ili predmetom odlučivanja drugih već nosiocima prava.

Model ljudskih prava nastoji pronaći načine poštovanja, podrške i slavljenja ljudskih različitosti stvaranjem uslova koji omogućuju učinkovito učestvovanje najrazličitijih osoba, uključujući i osobe s invaliditetom. Zaštita i promocija njihovih prava nije vezana samo uz osiguravanje usluga povezanih s invaliditetom. Ona uključuje usvajanje mera kojima bi se promenili stigmatizirajući stavovi i obrasci ponašanja kojima se marginalizuju osobe s invaliditetom.

Takođe uključuje i usvajanje politika, zakona i programa koji bi uklonili prepreke i osobama s invaliditetom i garantovali ostvarivanje građanskih, kulturnih, ekonomskih, političkih i socijalnih prava. U svrhu postizanja stvarnog ostvarivanja prava, potrebno je izmeniti one politike, zakone i programe koji ograničavaju prava poput: imigracijskih zakona kojima se zabranjuje ulazak u neku zemlju na temelju invaliditeta; zakona koji osobama s invaliditetom zabranjuju stupanje u brak; zakona kojima se dopušta lečenje osoba s invaliditetom bez njihovog slobodnog i informisanog pristanka; zakona koji dopuštaju lišavanje slobode na temelju mentalnog ili intelektualnog oštećenja; politika kojima se osobi uskraćuje zdravstvena nega zbog invaliditeta. Uz to, nužno je doneti programe, podizati nivo svesti i osigurati podršku društva kako bi se promenio način na koji društvo deluje i otklonile prepreke koje osobama s invaliditetom onemogućuju puno učešće.

Nadalje, osobama s invaliditetom je potrebno pružiti mogućnost punog učestvovanja u društvu, kao i odgovarajuća sredstva za ostvarivanje svojih prava.

Izvor: Monitoring the Convention on the Rights of Persons with Disabilities, Guidance for human rights monitors; Professional training series No. 17, United Nations Human Rights, New York and Geneva, 2010.

About the Author

Redakcija:

Leave A Response